Thật hoài niệm những năm 2000 lúc tôi còn cởi truồng tắm mưa. Trong ký ức của tôi, internet là một miền hoang dã. Loài người đã biết tạo website, viết blog, tán dóc trên forum,… Internet ngập ngụa dữ liệu, nhưng đói thông tin. Đến thời tôi đi học thì đã xuất hiện các cỗ máy tìm kiếm và mạng xã hội. Google xưng bá, tìm gì cũng ra, thậm chí cả Hồ Ngọc Hà. Nhưng để chọn cái gì tin được, cái gì không nên (và không được) tin, khả năng lắp ghép thông tin để thành hiểu biết, thì rất khó.

Cho đến hôm nay, thuật toán, hay nói bí hiểm hơn là trí tuệ nhân tạo (AI), đã tổng hợp được lượng kiến thức khổng lồ mà trước đây muốn biết có lẽ phải đào nát internet trong hàng tuần. AI còn biết viết văn, lập kế hoạch, phân tích kinh tế, code,… Công cụ quá tiện, đã giúp tôi hoàn thành cơ số việc vốn phải có gien tinh hoa mới làm được. Tôi thực sự ấn tượng khi thấy ai (lowercase) cũng có thể tạo ra 50 báo cáo, 30 bài viết hay 10 prototype trong một buổi chiều.

AI đang kéo rào cản kỹ thuật xuống sát đất. Khi không còn lưới, ta mới nhìn rõ đằng sau hàng rào. Quê hương thân yêu dồi dào lao động giá rẻ, ở xưởng xí nghiệp đã đành, các tòa văn phòng cũng chẳng khá khẩm hơn là mấy, trừ giá renting thì đắt hơn rõ. Giờ cái kim biết tự may. Brief tự sinh ra brief. Với tinh thần hăng hái build sản phẩm và mật độ slop hiện nay, thì ngoài giải phóng sức lao động, dường như Anthropic còn muốn giải phóng cả sức suy nghĩ. Chúng ta hưởng sái động cơ F1, nhưng thiếu khả năng cầm lái.

Còn vài điều tinh vi hơn đang diễn ra. YouTube, Reddit, blog, AI giúp nếm thử và tìm hiểu những chủ đề mới chỉ trong một buổi tối. Điều này rất tốt, nhưng đọc hiểu và hiểu cái đọc thì không phải ai cũng phân biệt được, vì ta thường không biết cái mình không biết. Não người vốn thích cái mới lạ, mạng xã hội kiểu gì mà chẳng đưa đẩy người ta sang một interest mới trước khi interest hiện tại đủ thời gian bén rễ. Tốc độ của công nghệ như tưới thêm dầu vào bếp lửa lòng. Mỗi tuần lại có model mới, framework mới, startup mới khiến ta nao nao đổi hướng, vì vậy sự xuất hiện của nghề share repo là tất yếu.

Thời đại này có xu hướng đẩy con người phát triển theo chiều rộng, all-in-one package, biết rất nhiều thứ. Còn người thực sự nghiên cứu một domain cụ thể trong nhiều năm vẫn rất ít. All too often, nhóm thứ hai tạo ra những đóng góp có giá trị lâu dài. Tôi lấy ví dụ thành tựu của nhân loại, nhìn xa là thiên tài, té ra thiên tài cũng phải chịu đau đầu kinh niên. Trước khi tung ra E=mc², Einstein hàng năm trời tự hỏi nếu mình cưỡi tia sáng thì sao. Andrew Wiles hí húi 7 năm cho Fermat’s Last Theorem, nghe rất phản internet. Thành công của nhiều startup hiện nay cũng thường do đào một vấn đề rất lâu: Stripe đào thanh toán, Figma đào collaborative design, Notion đào kiến thức cá nhân.

Tôi nghĩ attention càng ngày trở nên giá trị. Khi bạn mang một bài toán bên mình suốt nhiều năm, não bộ tích lũy những liên kết dây mơ rễ má mà người mới tiếp cận khó lòng có được. Nếu attention kém, bạn thiếu dữ liệu để hình thành judgement & taste sâu sắc. Thế thì vẫn phải mất mười năm thôi. AI không làm giảm tích lũy cần thiết đâu.